डाॅ माया भालेराव = मेळघाटातली सर्जिकल एक्स्प्रेस
“मनुष्याचे खरे सौंदर्य त्याच्या त्यागात आणि सेवेत असते”—महात्मा गांधींचा हा विचार मेळघाटातील सेवकांच्या जीवनाशी जुळून येतो.
आमची कार खडबडीत रस्त्यांवरून धावत होती. प्रत्येक धक्क्याबरोबर शहराचा गोंगाट मागे पडत होता आणि आम्ही मेळघाटाच्या दिशेने चाललो होतो. जिथे ‘शहरीकरण’ आणि ‘विकसित भारत’ या शब्दांचा आवाजही पोहोचत नाही, तिथेच तर हा भाग आहे.
सातपुडा पर्वतरांगांत दडलेलं अप्रतिम सौंदर्य—हिरवी दऱ्या, झरे, पक्ष्यांचा किलबिलाट, वाघांच्या पाऊलखुणा… पण या सौंदर्याच्या आड दडलेलं होतं दुःख, कुपोषण, उपासमार, अंधश्रद्धा आणि अज्ञान. अन्न, वस्त्र, निवारा याचंही गणित न जुळणारं जीवन!
मात्र इतिहास सांगतो—“जिथे अंधार गडद असतो, तिथे प्रकाशाचा दिवा तेजस्वी जळतो.”
मेळघाटासाठी तो दिवा म्हणजे डॉ. आशिष सातव आणि डॉ. कविता सातव.
२७ वर्षांपूर्वी एका छोट्याशा झोपडीत त्यांनी उपचार सुरू केले. आज ती झोपडीचं रूपांतर “महान चॅरिटेबल हॉस्पिटल फॉर ट्रायबल पिपल” या विश्वासाच्या मंदिरात झालं आहे. शहरी सुखसोयी, पैसा, प्रतिष्ठा यांचा मोह टाळून त्यांनी काट्याकुट्यातली ही वाट निवडली.
आदिवासींना औषधोपचार हा शब्दही माहित नव्हता. त्यांच्यासाठी आजार म्हणजे देवाचा कोप. पण सातव दांपत्याने त्यांच्या दारापर्यंत विज्ञान, उपचार आणि माणुसकी नेली. “विश्वासारखे औषध दुसरे नाही”—हा वाक्प्रचार त्यांनी प्रत्यक्षात उतरवला.
त्या दिवशी आम्ही हॉस्पिटलच्या प्रांगणात पोहोचलो. बोचकी-बाचकी घेऊन बाया-बापडे आले होते. डोळ्यांत एकच आशा—“आम्हाला बरे कराल ना?” त्यांची ही कातरता मन हेलावून टाकणारी होती.
आरोग्य शिबिर म्हणजे मोठी मोहीमच असते. आशा वर्कर्स, आरोग्यदूत गावोगावी फिरून रुग्णांना समजावतात. डॉ. कविता सातव स्वतः जनजागृती करतात. तपासण्या, नोंदणी, संमतीपत्रं… आणि मग सुरू होतं सर्जरीचं आव्हान.
ऑपरेशन थिएटर म्हणजे एखादं रणांगण! शिस्त, अचूकता आणि जबाबदारी. भूलतज्ञ म्हणून माझं काम रुग्णांना वेदनामुक्त ठेवणं. पण त्यांच्या सोशिक चेहऱ्याकडे पाहून माझ्या डोळ्यांत वारंवार पाणी आलं.
डॉ. सुधीर भालेराव, डॉ. विनीत कोल्हे, डॉ. अजय देशपांडे, डॉ. ज्ञानेश्वर गोडे, सातव कपल—या सगळ्यांच्या खांद्याला खांदा लावून काम करत आम्ही दीड दिवसात ५० यशस्वी शस्त्रक्रिया पूर्ण केल्या. हर्निया, गर्भाशयाचे आजार, पाइल्स, फिस्टुला, डोळ्यांची ऑपरेशन्स—सगळं काही होतं.
“एकट्याने केलेला प्रयत्न थेंब असतो, पण एकत्र आलेली माणसं समुद्र घडवतात”—स्वामी विवेकानंदांचे हे वचन आम्ही प्रत्यक्ष अनुभवलं.
डॉ. आशिष सातव—एक विलक्षण फिजिशियन. कोविड काळात त्यांनी एकट्याने शेकडो जीव वाचवले. त्यांचं एक वाक्य—“मॅडम, तुम्ही भूल द्या, मी पोस्ट-ऑप पाहतो”—मला उच्च-जोखमीच्या रुग्णाला भूल देण्याचं धैर्य देऊन गेलं.
डॉ. कविता सातव—नेत्रतज्ञ. हजारो डोळ्यांना प्रकाश देणारी. “तमसो मा ज्योतिर्गमय”—या प्रार्थनेचं मूर्त रूपच जणू!
त्यांच्यासोबत काम करणारे समीर पळस्कर, अविनाश–शिल्पा सातव, आणि इतर सर्वजण—हे सेवाभावाचंच दुसरं नाव आहेत. माझ्या सहकाऱ्यांमध्ये डॉ. संजय देवतळे, डॉ. अभिजीत भारद्वाज, डॉ. प्रशांत गहूकर यांचे योगदान उल्लेखनीय आहे.
भारताचे माजी राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम आणि श्री. रामनाथ कोविंद यांनी सातव दांपत्याचा सन्मान केला. Lancet सारख्या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये त्यांचं कार्य प्रकाशित झालं. यापेक्षा मोठा गौरव कोणता?
आम्ही रोज तिथे सेवा देऊ शकत नाही, पण निदान एकदा तरी महान हॉस्पिटलला जाऊन हातभार लावला की मन अपार समाधानानं भरून येतं.
“जगणं म्हणजे स्वतःसाठी जगणं नव्हे; तर इतरांच्या डोळ्यांतला अश्रू पुसणं हेच खरं जीवन आहे”—संत तुकाराम महाराजांच्या या वचनासारखं सातव दांपत्याचं जीवन कार्य आहे.
मेळघाटाच्या अंधारात आशेचा दिवा पेटवणाऱ्या या सेवेला माझा शतशः सलाम! 🙏
