नृत्यसाधनेतून संस्कारांचा वसा – डॉ. मीनल दिनेश कुलकर्णी
“कला ही ईश्वरापर्यंत नेणारी साधना आहे. ‘नाट्य’ हे वेदांचे पाचवे अंग मानले गेले आहे. आणि ‘नृत्य’ म्हणजे जीवनाची लय, ईश्वराशी संवाद साधण्याचा मार्ग.” याच जीवनदृष्टीचा वारसा लाभलेल्या डॉ. मीनल दिनेश कुलकर्णी या आज शास्त्रीय नृत्याच्या विश्वात एक उज्ज्वल नाव आहे.
तळेगाव दाभाडे या सांस्कृतिक परंपरेने समृद्ध भूमीत त्यांचे बालपण गेले. शास्त्रीय नृत्याचे प्राथमिक शिक्षण त्यांनी उज्वल भोळे यांच्याकडे घेतले. पुढे पुण्यातील प्रसिद्ध नृत्यगुरू डॉ. स्वातीताई दैठणकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले आणि “नृत्य अलंकार” ही पदवी संपादन केली.
“साधना कधीही वाया जात नाही” असे संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आणि त्याचेच प्रत्यक्ष उदाहरण मीनलताईंच्या प्रवासात दिसून येते.
१९९५ साली त्यांनी “सृजन नृत्यालय” या संस्थेची स्थापना केली. ग्रामीण भागात शास्त्रीय नृत्याची ओढ निर्माण व्हावी, यासाठी त्यांनी कार्यशाळा, नृत्यनाट्ये आणि प्रबोधनपर उपक्रम राबवले.
“ॐ नमः शिवाय”, “अमृत संजीवनी”, “नारायणी”, “दुर्गा झाली गौरी”, “ऋषी दर्शन” अशा नृत्यनाट्यांनी प्रेक्षक मंत्रमुग्ध झाले.
त्यांच्या नृत्यप्रयोगांमध्ये केवळ कला नाही, तर भारतीय परंपरेचा आत्मा दिसतो. “कलेशिवाय संस्कृती अपुरी आहे” हा महात्मा गांधींचा विचार त्यांच्या कार्यातून प्रत्यक्ष जगताना जाणवतो.
विद्यार्थ्यांच्या अडचणी जवळून अनुभवून त्यांनी नृत्य शिक्षणासाठी आवश्यक शैक्षणिक साधनांची उणीव ओळखली. त्यातूनच “भरतनाट्यम संकल्पना परिचय” भाग एक व दोन हे पुस्तके लिहिली. ही पुस्तके आज अनेक विद्यार्थ्यांना दिशा दाखवतात.
“विद्या विनयेन शोभते” – ज्ञानाला नम्रतेची जोड असेल तरच ते समाजकारण घडवते. मीनलताईंच्या कार्यात हा विचार अक्षरशः उमटलेला दिसतो.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या विचारांनी प्रेरित असे त्यांचे माहेर व सासर. कला, साहित्य, संगीत यांचे संस्कार घराघरात असताना मीनलताईंची घडण झाली. पती दिनेश कुलकर्णी यांच्यासह संपूर्ण कुटुंबाचाच पाठींबा त्यांना मिळतो.
अखिल भारतीय नाट्य परिषद, मुंबई यांनी त्यांना बालनाट्य चळवळीतील योगदानाबद्दल “कालिंदी केळुस्कर पुरस्कार” देऊन सन्मानित केले. सांस्कृतिक मंत्री अॅड. आशिष शेलार यांच्या हस्ते हा पुरस्कार मिळाला, तेव्हा “परिश्रमच खरा पुरस्कार आहे” या विचाराला मीनलताईंनी मूर्त रूप दिले होते.
गेल्या २२ वर्षांहून अधिक काळ त्यांनी असंख्य विद्यार्थिनींना नृत्याचे शिक्षण दिले. त्यांच्याकडून शिकलेले विद्यार्थी आज भारतात आणि परदेशातही विविध क्षेत्रांत कार्यरत आहेत. दूरदर्शनवरील कार्यक्रम, वृत्तपत्रातील लेखन आणि नृत्यनाट्य निर्मिती यामुळे त्यांचे कार्य समाजापर्यंत पोहोचत राहते.
“कलेतून ईश्वर सापडतो, कलेतून संस्कार घडतात” – या ओळी जणू त्यांच्या जीवनाचे सार सांगतात.
संजय दंडेल : ९९२२८४२९९२, गणेश नामदेव भेगडे : ९९२१८०७०११
